Vùng trắng dữ liệu của bóng chuyền nữ Việt Nam

Tôi ngồi lại sau khi trận đấu kết thúc, tua băng ghi hình về phút đầu tiên, và bắt đầu đếm. Set bốn, đội chủ nhà dẫn 2-1 nhưng để thua 22-25. Tôi cần biết vì sao. Tôi mở ba trang thống kê khác nhau. Trang thứ nhất có tỉ số từng set. Trang thứ hai có danh sách vận động viên đăng ký thi đấu. Trang thứ ba báo lỗi máy chủ. Không có tỉ lệ đỡ bước một. Không có hiệu suất tấn công. Không có số lần chắn bóng. Không có bảng phân bổ điểm theo vòng xoay. Chỉ có tỉ số. Tôi đếm tay: 187 pha bóng, sáu tờ giấy kẻ ô, bốn tiếng đồng hồ, và một kết quả khiến tôi phải xem lại lần thứ ba — đội chủ nhà không hề tấn công tệ hơn. Họ đỡ bước một tệ hơn. Đây là lần thứ tư trong một mùa giải tôi phải dựng lại một trận bóng chuyền bằng mắt, tua đi tua lại từng pha, ghi từng lần chạm bóng vào ô giấy. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, công việc này tốn thời gian nhưng luôn trả về cùng một điều: phần người xem thấy trên sóng truyền hình nhỏ hơn nhiều so với phần thực sự quyết định kết quả. Bóng chuyền nữ Việt Nam đang sống trong giai đoạn được chú ý nhất trong nhiều thập kỷ. Đội tuyển quốc gia góp mặt ở Volleyball Nations League, giành huy chương vàng SEA Games 31 trên sân nhà, và những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền đã vượt khỏi phạm vi khán đài trong nước để trở thành thương hiệu khu vực. Các giải trong nước — VTV Cup, vòng chung kết giải vô địch quốc gia — được truyền hình trực tiếp, lượng người xem tăng theo từng mùa, và số trang thông tin chuyên về bóng chuyền nữ tăng nhanh hơn bất kỳ môn đồng đội nào khác ở Việt Nam. Có một tầng hạ tầng không đi kèm với sự tăng trưởng đó: hạ tầng dữ liệu. Ở các nền bóng chuyền phát triển, gần như mọi pha bóng ở giải quốc nội đều được dán nhãn — ai đỡ bước một, đỡ tốt đến mức nào, ai chuyền, chuyền cho vị trí nào, ai tấn công, tấn công kiểu gì, ai chắn, chắn chạm bóng hay chắn chết, và bóng rơi xuống thì ai xử lý. Ở Việt Nam, bản ghi thường dừng ở tỉ số từng set và vài thông số tổng hợp cuối trận. Khoảng trống ấy tạo ra một nghịch lý: trận nào cũng có chuyện để kể, nhưng gần như không có cách nào kiểm chứng vì sao đội này thắng đội kia, ngoài việc nói rằng đội này “tinh thần tốt hơn”. Ở giải quốc nội, việc ghi thống kê thường do tình nguyện viên hoặc sinh viên thực tập đảm nhiệm, với một tờ biểu mẫu giấy và không có bước dán nhãn lại bằng video. Sai số vì thế không chỉ đến từ mẫu nhỏ mà còn đến từ việc người ghi không thể vừa theo dõi bóng vừa xác định chính xác vị trí của người đỡ. Không ai đáng bị trách vì điều đó. Một hệ thống dữ liệu cần người, thời gian và thiết bị, và cả ba thứ ấy đều đắt. Khi bắt đầu viết về bóng chuyền, tôi mang theo một cuốn sổ tay tra cứu thuật ngữ, và nó dày lên đáng kể sau vài lần dùng sai từ. Tôi từng nghĩ một trận thua ở đấu trường khu vực là dấu chấm hết cho một thế hệ vận động viên. Hóa ra nó thường chỉ là dấu phẩy của một câu chuyện dài hơn — và điều đáng nói là chúng ta hiếm khi có đủ số liệu để biết mình đang đứng ở dấu chấm hay dấu phẩy. Thứ đầu tiên tôi ghi lại khi đếm tay là chất lượng đường đỡ đầu tiên. Một đường đỡ được xem là hoàn hảo khi bóng đến đúng vị trí và đúng độ cao để setter có thể chạy toàn bộ thực đơn tấn công: ba mũi ở hàng trước cộng thêm một mũi tấn công hàng sau. Ở bóng chuyền nữ đỉnh cao, ngưỡng tham chiếu thường được nhắc trong giới phân tích là khoảng 55 đến 60 phần trăm số đường đỡ đạt mức hoàn hảo thì đội mới duy trì được thực đơn đầy đủ; dưới 45 phần trăm, setter bị ép vào một hoặc hai lựa chọn, và hàng chắn đối phương chỉ cần đọc một hướng. Đây là những ngưỡng mang tính quy ước nghề nghiệp, thay đổi theo giải đấu và theo đối thủ, không phải một chuẩn chính thức nào. Trong set bốn mà tôi đếm, đội chủ nhà đỡ hoàn hảo 38 phần trăm số pha. Tỉ lệ đó giải thích gần như toàn bộ diễn biến của set, và nó không xuất hiện ở bất kỳ đâu trên sóng truyền hình. Người xem thấy những pha bóng bị chắn, thấy những cú đánh ra ngoài, rồi kết luận rằng hàng công hôm nay chơi dưới sức. Hàng công không chơi dưới sức. Hàng công đang đánh những quả bóng mà họ được nhận, chứ không phải những quả bóng họ muốn. Phân tích theo vòng xoay là bước tiếp theo, và đây là nơi việc thiếu dữ liệu gây thiệt hại lớn nhất. Mỗi đội có sáu vòng xoay, xác định bởi vị trí của setter. Khi setter ở hàng sau, đội có ba mũi tấn công ở hàng trước. Khi setter lên hàng trước, đội chỉ còn hai mũi hàng trước, và đó là điểm yếu cấu trúc của gần như mọi hệ thống tấn công, kể cả ở cấp đội tuyển quốc gia. Các đội mạnh xử lý vòng xoay này bằng nhiều cách: tăng tốc độ chuyền, dùng tấn công hàng sau nhiều hơn, hoặc chấp nhận đánh đổi và giành điểm bằng chắn bóng cùng phòng ngự. Thiếu dữ liệu theo vòng xoay, mọi tranh luận về huấn luyện viên biến thành tranh luận về cảm giác. Khi một đội mất liên tiếp bốn điểm ở vòng xoay có setter đứng hàng trước, phản ứng quen thuộc là đổ lỗi cho quyết định thay người. Diễn biến thường ngược lại: vòng xoay ấy vốn đã bất lợi, và vấn đề thật nằm ở chỗ đội có kế hoạch cụ thể nào cho nó hay không — chuyền nhanh cho mũi nào, giao bóng mạo hiểm đến đâu, có kéo libero vào thay người nhận bóng hay không. Chỉ số thứ hai đáng chú ý là tỉ lệ tấn công ngoài hệ thống. Đây là những pha bóng được xử lý sau một đường đỡ không đạt yêu cầu, khi setter buộc phải đưa bóng đến vị trí bất lợi và người tấn công phải giải quyết bằng năng lực cá nhân. Những đội sở hữu một đối chuyền mạnh, kiểu như Nguyễn Thị Bích Tuyền, thường có tỉ lệ thành công ngoài hệ thống cao, và đây là chỉ số dễ bị đọc sai nhất trong bóng chuyền nữ. Tỉ lệ cao nghe như một điểm mạnh. Nó cũng có thể là triệu chứng: càng nhiều pha bóng phải xử lý ngoài hệ thống, hệ thống đỡ bước một càng vỡ, và đội chỉ đang được cứu bởi một cá nhân. Một đội đánh ngoài hệ thống giỏi là đội có phương án dự phòng tốt. Một đội sống nhờ đánh ngoài hệ thống là đội không có phương án chính. Điểm số và hiệu suất là hai đại lượng khác nhau. Một tay đập ghi 18 điểm có thể kém hiệu quả hơn một tay đập ghi 12 điểm, nếu người thứ nhất cần 45 lần chạm bóng và mắc 9 lỗi, còn người thứ hai chỉ cần 24 lần chạm bóng và mắc 3 lỗi. Không có số lần chạm bóng và số lỗi, mọi so sánh cá nhân đều là so sánh khẩu vị. Ở hàng chắn, thống kê phổ thông chỉ ghi nhận những pha chắn chết. Nhưng một pha chắn chạm bóng, làm bóng chậm lại và rơi vào đúng vị trí phòng ngự, có thể có giá trị tương đương hoặc cao hơn, bởi nó mở ra một pha phản công. Trong set bốn mà tôi đếm, đội khách chỉ có bốn pha chắn chết nhưng có mười một pha chắm chạm bóng dẫn đến bóng lên được cho setter. Họ thắng set ấy bằng những pha chắn không được ghi vào bất kỳ bảng thống kê nào. Ở vạch giao bóng, tỉ lệ ăn điểm trên lỗi và bản đồ hướng giao bóng cần được ghi cùng nhau. Đội khách giao 34 quả trong set bốn, và 21 trong số đó nhắm vào cùng một vị trí nhận bóng ở cùng một vòng xoay — một kế hoạch chỉ có thể nhìn thấy nếu ai đó ngồi ghi lại từng quả giao bóng. Trên truyền hình, người ta phát lại pha bóng cuối. Không ai phát lại quả giao bóng thứ mười một. Cuối cùng là tỉ lệ chuyển đổi điểm trong các set quyết định. Một đội có thể thắng set một và set hai với tỉ lệ chuyển đổi trên 50 phần trăm, rồi rơi xuống dưới 35 phần trăm ở set năm, và nguyên nhân gần như luôn nằm ở chất lượng đường đỡ đầu tiên chứ không nằm ở tay đập. Đây là loại khác biệt mà mắt thường không phân biệt được, vì cả hai set đều có những pha bóng đẹp như nhau, và cả hai đều kết thúc bằng tiếng vỗ tay. Cùng với những chỉ số ấy, có một nhóm dữ liệu khác cũng biến mất khỏi mọi cuộc tranh luận: dữ liệu về đối thủ. Trước một trận đấu ở đấu trường khu vực, một đội tuyển có hạ tầng phân tích tốt sẽ có bảng xu hướng giao bóng của đối phương theo từng vòng xoay, tỉ lệ chắn bóng của từng vị trí, và điểm rơi ưa thích của từng tay đập. Việc chuẩn bị ở Việt Nam thường dựa trên băng ghi hình xem lại theo nhóm và ghi chú của ban huấn luyện — một cách làm không hề kém cỏi về mặt trí tuệ, nhưng bị giới hạn bởi số giờ trong một ngày. Một huấn luyện viên xem lại năm trận của đối thủ sẽ thấy những mẫu hình lớn. Một hệ thống dán nhãn một nghìn pha bóng sẽ thấy những mẫu hình nhỏ, và ở cấp đội tuyển quốc gia, thắng thua thường nằm ở những mẫu hình nhỏ. Một chi tiết nữa thường bị bỏ qua là cách dùng libero. Trong bóng chuyền hiện đại, libero có thể vào sân thay cho một vị trí ở hàng sau, và cách huấn luyện viên xoay vòng người nhận bóng quyết định việc đội có che được điểm yếu đỡ bước một hay không. Trong set bốn, đội khách đổi libero hai lần, cả hai lần đều ngay trước vòng xoay mà họ đã nhắm giao bóng. Không có bảng thay người chi tiết, chi tiết này biến mất. Tôi không muốn biến việc đếm tay thành một tín ngưỡng. Ba mươi pha bóng không chứng minh được điều gì. Đối thủ mạnh yếu khác nhau khiến so sánh giữa các trận trở nên mong manh. Và một huấn luyện viên bỏ qua một chỉ số trái với những gì mắt ông ấy thấy có thể đúng, bởi người trong cuộc nắm những thông tin mà bảng biểu không có: ai đang đau, ai mất ngủ, ai vừa trải qua một chuyện không vui ở nhà. Vấn đề nằm ở tình trạng ngược lại. Chúng ta đang không có bảng biểu nào để bỏ qua. Nhưng điểm mù lớn nhất của bóng chuyền nữ Việt Nam không nằm ở kỹ thuật. Nó nằm ở kinh tế. Ngành truyền thông thể thao trả tiền cho những gì nhìn thấy được: pha đập uy lực, pha chắn bóng, gương mặt vỡ òa sau điểm số quyết định. Nhà tài trợ mua cảm xúc, và cảm xúc nằm ở những đoạn phim ngắn. Trong khi đó, cầu thủ nhận bốn mươi quả giao bóng một trận và đỡ hoàn hảo 62 phần trăm không có chỉ số nào gắn với tên mình. Cô ấy không có giá thị trường, nên không có hợp đồng. Khi một vận động viên Việt Nam đàm phán với một câu lạc bộ nước ngoài, hành trang của cô là một đoạn phim tuyển chọn; hành trang của một vận động viên đến từ nền bóng chuyền có hạ tầng dữ liệu đầy đủ là một hồ sơ năng lực. Sự khác biệt ấy không nằm ở tài năng. Nó nằm ở việc ai đã ghi chép. Cơ chế hợp đồng ngắn hạn và cho mượn làm khoảng cách ấy rõ hơn. Đội bóng sở hữu vận động viên chịu rủi ro đào tạo, còn bên mua chỉ trả tiền cho phần đã được chứng minh — và phần được chứng minh ấy lại phụ thuộc vào việc bên nào có dữ liệu. Một bản hợp đồng là lời hứa rằng ai đó đã được nhìn thấy và tin tưởng. Khi việc nhìn thấy phụ thuộc vào may mắn, vào việc một nhà tuyển trạch tình cờ xem đúng trận nào, thì thị trường vận hành bằng niềm tin, không bằng thông tin. Người ta nói bóng chuyền nữ không đủ sức hấp dẫn về mặt thương mại. Tôi cho rằng vấn đề nằm ở chỗ chúng ta chưa đủ kiên nhẫn để đo xem sức mạnh ấy nằm ở đâu: ở một pha cứu bóng, ở một quả giao bóng nhắm đúng người, ở một vòng xoay được che giấu bằng ba lần chuyền nhanh. Sự thay đổi đang bắt đầu ở tầng nhỏ nhất, và nó không chờ một phần mềm nào. Nó bắt đầu từ những người ngồi trên khán đài với một cuốn sổ, từ huấn luyện viên giơ điện thoại quay lại set bốn để xem lại vòng xoay, từ một bảng tính được chia sẻ giữa vài người yêu bóng chuyền ở ba thành phố khác nhau. Bước đầu tiên không phải là công nghệ. Bước đầu tiên là thói quen ghi lại mọi thứ. Chiến thắng của một đội tuyển nữ vượt ra ngoài phạm vi một đội tuyển nữ: nó thuộc về những người ghi chép, những người bỏ tiền mua vé vào sân lúc bảy giờ tối, những người dậy lúc năm giờ sáng để tập với chai nước trong sân làng. Nếu chúng ta không đếm, chúng ta sẽ mãi tranh luận bằng cảm giác. Và cảm giác thì không có tỉ lệ đỡ bước một.