Asiad 20 ngày 20/9: HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi và hai tấm huy chương không cùng trọng lượng

Chiều 20/9 tại nhà thi đấu kata của Asiad 20, tấm bảng điện tử hiện tên Bùi Ngọc Nhi ở nhánh đấu thua. Cô vừa để thua một võ sĩ Nhật Bản trong loạt đấu loại. Theo thể thức của Liên đoàn Karate Thế giới, thất bại ấy không loại cô khỏi cuộc chơi — nó đẩy cô sang nhánh đấu dành cho người thua cuộc, nơi hai tấm HCĐ vẫn còn nguyên. Ngọc Nhi thắng một võ sĩ Hàn Quốc. Rồi thắng một võ sĩ Singapore. Cô bước lên bục. Cùng ngày, đoàn thể thao Việt Nam có thêm một HCĐ nữa, và Thái Lan thu về ba HCV, phần lớn đến từ teqball. Hai tấm HCĐ của Việt Nam cùng xuất hiện trong một dòng tiêu đề, nhưng trọng lượng của chúng không giống nhau. Sự khác biệt nằm ở thứ mà bảng điện tử không hiển thị: thể thức thi đấu và cấp độ đối thủ.

Asiad 20 diễn ra tại Aichi-Nagoya. Ngày thi đấu đầu tiên trao ra 31 bộ huy chương. Đoàn Việt Nam tham dự ở nhiều bộ môn: bơi, bắn súng, karate, xe đạp, MMA, wushu, bóng chuyền, bóng ném và teqball. Trong đó, karate và wushu là hai môn võ có suất chính thức, với các nội dung kata, kumite, taolu changquan và sanda. Tôi từng có ba năm theo sát một câu lạc bộ tại Thai League 2, ghi chép từng buổi tập và từng lần huấn luyện viên điều chỉnh vị trí. Cách tôi đọc một bản tin thể thao từ đó không thay đổi: trước khi hỏi "ai thắng", tôi hỏi "thể thức cho phép ai thắng".

Karate kata là nội dung biểu diễn. Võ sĩ trình diễn một bài quyền theo quy định, giám khảo cho điểm dựa trên độ khó và chất lượng thực hiện. Đây không phải một trận đối kháng. Kumite mới là đối kháng, tính điểm theo đòn đánh hợp lệ. Sanda cũng là đối kháng nhưng theo luật của Liên đoàn Wushu Quốc tế, cho phép đá, đấm và đánh ngã, với hệ thống tính điểm khác hoàn toàn so với kickboxing chuyên nghiệp. Việc xếp kata, kumite, changquan và sanda vào chung một chuyên mục "võ thuật" là thói quen của truyền thông đại chúng, không phải cách ban tổ chức phân loại nội dung.

Kết quả duy nhất được ghi đầy đủ trong ngày thi đấu đầu tiên là HCĐ kata cá nhân nữ của Bùi Ngọc Nhi. Hành trình của cô đi qua ba trận: thua một võ sĩ Nhật Bản, thắng một võ sĩ Hàn Quốc, thắng một võ sĩ Singapore. Nhìn vào chuỗi đối thủ ấy, tôi thấy một tín hiệu mang tính bậc thang. Nhật Bản vẫn là chuẩn mực toàn cầu của kata; Hàn Quốc và Singapore thuộc tầng thứ hai của châu lục. Ngọc Nhi nằm dưới tầng cao nhất nhưng đứng ở hoặc gần đỉnh của tầng thứ hai. Tấm HCĐ của cô không phải kết quả của may mắn. Nó phản ánh đúng vị trí năng lực hiện tại của cô trong hệ thống thi đấu kata nữ châu Á.

Điều quan trọng hơn nằm ở cấu trúc thi đấu. Thể thức kata tại Asiad dùng nhánh đấu loại kèm nhánh đấu thua, và trao hai HCĐ. Một võ sĩ thua trận vẫn có thể giành huy chương — miễn là thất bại đến đúng thời điểm và đối thủ thắng mình đi đủ xa. Kết quả của Ngọc Nhi không phải một câu chuyện ngã rồi đứng dậy theo nghĩa cảm xúc. Đó là kết quả của một cấu trúc thi đấu được thiết kế để giữ võ sĩ ở lại đến cuối. Ai không đọc kỹ thể thức sẽ đọc sai bản chất thành tích.

Ba năm tôi chỉ ghi chép. Câu chuyện thật về nền võ thuật này bắt đầu từ trang thứ 400. Các nội dung võ thuật khác trong ngày chỉ được nhắc tên. Karate kumite nam hạng 60kg có Chu Văn Đức tham dự, nhưng không có kết quả trận nào được công bố. Wushu taolu có Nguyễn Văn Sỹ lọt vào chung kết changquan nam — vào chung kết taolu ở cấp châu lục đồng nghĩa với việc nằm trong nhóm tám võ sĩ mạnh nhất. Nhưng thứ hạng chung cuộc của Sỹ không được ghi lại, nên tôi không thể nói anh có huy chương hay không. Hai nội dung sanda chỉ được liệt kê ở vòng loại, không có tên võ sĩ, không có kết quả. MMA có tên đoàn Việt Nam trong danh sách tham dự, không hơn.

Nếu đặt tấm HCĐ này cạnh kết quả của các nội dung đối kháng trong cùng ngày, khoảng cách sẽ lộ ra. Ở kata, thành tích đến từ độ khó bài quyền và chất lượng trình diễn. Ở kumite, thành tích đến từ khả năng đọc đối thủ và tốc độ ra đòn. Ở sanda, thành tích đến từ khả năng đánh ngã và giành điểm. Ba hệ thống khác nhau, ba chuẩn bị thể lực khác nhau, ba đường cong sự nghiệp khác nhau. Tôi từng ghi chép 47 lần huấn luyện viên trưởng một đội bóng điều chỉnh vị trí tiền vệ phòng ngự trong các buổi tập kín. Con số đó cho tôi biết sự ổn định đến từ việc lặp lại một cấu trúc, không đến từ những pha xử lý ngẫu hứng. Nguyên tắc ấy áp dụng với kata, kumite và sanda theo cùng một cách.

Số liệu không nói dối. Người ta chọn số liệu để nói dối cho mình. Cách đưa tin "Việt Nam giành 2 HCĐ" gộp hai kết quả khác biệt vào cùng một dòng tiêu đề. HCĐ kata và HCĐ ở một môn không thuộc võ thuật là hai thành tích ở hai hệ quy chiếu khác nhau. Người đọc không có cách nào phân biệt nếu chỉ nhìn con số tổng. Tôi đã từng thấy điều tương tự trong bản tin bóng đá: một trận thua 0-3 và một trận thua 0-1 được gộp vào chung một câu "đội bóng này thua ba trận liên tiếp". Cùng là ba trận thua, nhưng bản chất không giống nhau.

Có một vấn đề rộng hơn mà tôi phải nêu, dù nó không thoải mái. Danh sách bộ môn của Asiad 20 trong bản tin này bao gồm cả MMA và teqball. Cả hai chưa từng là nội dung huy chương chính thức của Đại hội Thể thao châu Á trong hiểu biết phổ thông của tôi. Khi một bản tin xếp teqball và karate cạnh nhau trong cùng danh sách huy chương, người đọc có quyền hỏi nguồn của danh sách ấy nằm ở đâu. Tôi không kết luận bản tin sai. Tôi chỉ ghi lại rằng hầu hết thông tin trong đó không có nguồn dẫn cụ thể, và một bản tin kết quả mà không có nguồn thì giá trị kiểm chứng của nó bằng không.

Khoảng thời gian cũng đáng để lưu ý. Asiad 20 gắn với chu kỳ Aichi-Nagoya và ngày thi đấu đầu tiên được ghi là 20/9. Nếu bản tin này là kết quả trực tiếp, nó phải khớp với lịch thi đấu chính thức. Tôi giữ thói quen cũ: ghi lại, đối chiếu, chưa vội chốt. Khán đài vắng lặng nhất là lúc khán giả biết điều gì đó trước cả võ sĩ. Ở một khía cạnh nào đó, tôi thấy khán đài kata chiều 20/9 khá yên tĩnh — không phải vì thiếu người, mà vì phần đông khán giả không phân biệt được kata với kumite. Sự im lặng ấy là một dạng dữ liệu, không phải một khoảng trống.

Điều tôi chờ đợi không phải tấm HCĐ của Ngọc Nhi — tấm đó đã có và đã đúng với vị trí của cô. Điều tôi chờ đợi là kết quả chung kết changquan của Nguyễn Văn Sỹ, kết quả hai nội dung sanda và kết quả kumite nam hạng 60kg của Chu Văn Đức. Ba câu trả lời đó sẽ nói với tôi nhiều hơn về nền võ thuật Việt Nam ở cấp châu lục so với bất kỳ dòng tiêu đề nào. Và nếu Ngọc Nhi trong một chu kỳ tới đánh bại được một võ sĩ kata Nhật Bản trên sân thi đấu chính thức, tôi sẽ biết rằng tầng năng lực của cô đã dịch chuyển. Còn bây giờ, cô vẫn đang ở đúng chỗ mà dữ liệu xếp cô vào.